ज्या लोकांना वाटते की ‘अहमदपूर’ शहराचे नाव बदलून ‘राजूर’ केले जावे त्यांनी एकदा विचार करावा की कायदेशीर पद्धतीने हे शक्य आहे का?
लातूर, प्रतिनिधी: अहमदपूरच्या नावाबाबत गोष्ट अशी आहे की उपलब्ध अधिकृत इतिहासात या शहराच्या नावाची उत्पत्ती स्पष्टपणे नोंदलेली नाही. मात्र इतिहासकार आणि स्थानिक परंपरांमध्ये प्रचलित असलेल्या मतांनुसार हे नाव हैदराबादच्या निजामशाही काळात पडले असावे.
मराठवाडा दीर्घकाळ निजामांच्या अधिपत्याखाली होता आणि त्या काळात अनेक गावांना मुस्लिम सरदार, जहागीरदार किंवा प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या नावांवरून नावे देण्यात आली. “अहमदपूर” हे नावही एखाद्या अहमद नावाच्या सरदार, अधिकारी किंवा जहागीरदारावरून पडल्याची शक्यता मानली जाते.
मग पूर्वीचे नाव काय होते?
याबाबत निश्चित आणि सर्वमान्य पुरावा उपलब्ध नाही. काही स्थानिक अभ्यासकांच्या मते अहमदपूरच्या परिसरातील जुन्या वसाहतींना वेगवेगळी स्थानिक नावे होती, परंतु अहमदपूरचे मूळ नाव नेमके काय होते याची अधिकृत नोंद सापडत नाही. उपलब्ध सरकारी आणि ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये शहराचा उल्लेख प्रामुख्याने “अहमदपूर” या नावानेच आढळतो.
आजपर्यंत उपलब्ध असलेल्या सरकारी नोंदी, ब्रिटिशकालीन संदर्भ आणि सार्वजनिक इतिहासग्रंथांमध्ये अहमदपूरचे एखादे वेगळे प्राचीन नाव स्पष्टपणे नोंदलेले आढळत नाही. त्यामुळे “अहमदपूरचे पूर्वीचे नाव ‘राजूर’ किंवा ‘राजुरा’ होते” असे निश्चितपणे सांगता येत नाही.
आजचा लातूर जिल्हा निर्माण होण्यापूर्वी अहमदपूर तालुका हा तत्कालीन उस्मानाबाद जिल्ह्याचा भाग होता. १६ ऑगस्ट १९८२ रोजी लातूर जिल्ह्याची निर्मिती झाल्यावर अहमदपूर त्यात समाविष्ट करण्यात आला.
मग “अहमदपूर” हे नाव कुठून आले?
दख्खनमध्ये बहामनी, निजामशाही, मुघल आणि हैदराबादच्या निजामांच्या काळात अनेक गावे आणि शहरे एखाद्या सरदार, सुभेदार, फौजदार किंवा जहागीरदाराच्या नावावरून वसवली जात असत. “अहमदपूर” म्हणजे शब्दशः “अहमदचे नगर” किंवा “अहमदची वस्ती”.
इतिहासकारांचा अंदाज असा आहे की या भागातील एखाद्या अहमद नावाच्या प्रशासकीय अधिकारी, जहागीरदार किंवा स्थानिक सरदाराच्या नावावरून हे नाव पडले असावे. मात्र त्या व्यक्तीची ओळख सांगणारा थेट दस्तऐवज अद्याप प्रसिद्ध स्वरूपात उपलब्ध नाही.
लातूर परिसरातील काही ठिकाणांची जुनी नावे मात्र दस्तऐवजांमध्ये सापडतात. उदाहरणार्थ: लातूरचे प्राचीन नाव लट्टलूर होते. चाकूरचा संबंध चक्रपूर या जुन्या नावाशी जोडला जातो. मात्र अहमदपूरबाबत अशी स्पष्ट नोंद सापडत नाही.
अहमदपूरचे मूळ नाव नेमके काय होते?
सध्या उपलब्ध असलेल्या लातूर जिल्हा, हैदराबाद संस्थान, ब्रिटिशकालीन गॅझेटिअर्स आणि सार्वजनिक इतिहासग्रंथांमध्ये अहमदपूरचे दुसरे किंवा प्राचीन नाव नोंदलेले आढळत नाही. शहराचा उल्लेख थेट “अहमदपूर” असाच मिळतो.
म्हणजेच “अहमदपूरचे जुने नाव अमुक होते” असा दावा करण्यासाठी आजतरी ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.
स्थानिक परंपरेत काय सांगितले जाते?
अहमदपूर परिसरातील काही ज्येष्ठ नागरिक आणि स्थानिक इतिहास अभ्यासकांच्या मते, सध्याच्या शहराच्या जागी पूर्वी लहान वस्ती किंवा शेतीप्रधान गाव होते ज्याला ‘राजूर’ किंवा ‘राजुरा’ म्हटले जात असेल परंतु हे तोंडी परंपरेवर आधारित मत आहे; त्याला कोणताही ठोस दस्तऐवजी आधार नाही.
अहमदपूरचे खरे प्राचीन नाव शोधण्यासाठी खालील स्रोत तपासले:
१. हैदराबाद संस्थानचे फारसी महसूल अभिलेख (१८व्या–१९व्या शतकातील)
२. निजामकालीन “सेटलमेंट रेकॉर्ड्स”
३. उस्मानाबाद जिल्हा गॅझेटिअरची जुनी आवृत्ती
४. अहमदपूर तालुक्यातील जुनी इनामपत्रे आणि जमीन नोंदी
५. देवस्थानांच्या शिलालेखांचा अभ्यास
या संशोधनानुसार निष्कर्ष असा आहे:
अहमदपूरचे सध्याचे नाव निजामकालीन असण्याची दाट शक्यता आहे; परंतु या शहराचे त्याआधीचे नाव राजूर होते याचा कोणताही खात्रीशीर ऐतिहासिक पुरावा आज उपलब्ध नाही. अहमदपूर हे काही फार प्राचीन शहर नसून मध्ययुगीन किंवा निजामकालीन प्रशासकीय केंद्र म्हणून विकसित झाले असावे. त्यामुळे त्याचे एखादे प्राचीन “लट्टलूर” (लातूर) किंवा “चक्रपूर” (चाकूर) प्रकारचे नाव इतिहासात प्रसिद्ध झाले नाही. आणि म्हणूनच जुन्या नोंदींमध्ये थेट “अहमदपूर” हेच नाव दिसते.
हैदराबाद राज्याचा Osmanabad District Gazetteer (1884–1940), निजामकालीन फारसी महसूल अभिलेख,
अहमदपूर तालुक्यातील जुनी इनामपत्रे,
शिरूर ताजबंद, हडोळती, किनगाव, सांगवी परिसरातील शिलालेख तपासले असता या शहराचा उल्लेख “अहमदपूर” असाच आढळतो.
गेल्या काही काळापासून “अहमदपूरचे पूर्वीचे नाव राजूर होते” असा दावा काही हिंदुत्ववादी संघटनांनी केवळ आपल्या राजकीय उद्देशाने करायला सुरुवात केली आहे. विशेष म्हणजे २०२५ मध्ये अहमदपूरचे नाव पुन्हा “राजूर” करण्याची मागणी करण्यात आली होती. त्या वेळी असे म्हटले गेले की पूर्वी या शहराचे नाव राजूर होते आणि नंतर एका मुस्लिम शासकाने आपल्या मुलगा अहमदच्या नावावरून त्याचे नाव अहमदपूर ठेवले.
तथापि, येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागेल: या दाव्याला सध्या उपलब्ध असलेल्या गॅझेटिअर, सरकारी अभिलेख किंवा शिलालेखांचा ठोस पुरावा मिळालेला नाही. त्यामुळे “राजूर” किंवा “राजुरा” हे नाव पूर्णपणे काल्पनिक कधीतरी कधीतरी स्थानिक पातळीवर वापरात असावे, अशी शक्यता फक्त शक्यता आहे. पण हे नाव किती जुने आहे? ते अधिकृत रीतीने महसूल नोंदींमध्ये होते का? आणि नक्की कधी बदलले गेले? याचा कोणताही ठोस पुरावा अजून तरी मिळालेला नाही.
महाराष्ट्र शासनाच्या १९७२ च्या उस्मानाबाद जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये अहमदपूरचा उल्लेख “Ahmadpur/Ahmedpur” असाच आढळतो. या गॅझेटीयरच्या उपलब्ध ऑनलाइन आवृत्तीत “राजूर” हे जुने नाव असल्याची स्पष्ट नोंद सापडत नाही.
लातूर जिल्हा निर्माण होण्यापूर्वी अहमदपूर हा उस्मानाबाद जिल्ह्याचा भाग होता, याची नोंद मिळते; परंतु नावबदलाचा इतिहास दिलेला नाही.
उपलब्ध सार्वजनिक स्रोतांमध्ये अहमदपूरच्या पर्यायी किंवा प्राचीन नावाबाबत ठोस पुरावा सापडत नाही.
याचा अर्थ “राजूर” ही परंपरा लोककथेतून आलेली आहे त्याला कोणताही ऐतिहासिक किंवा महसूल नोंदीचा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.
हे सर्व ऐतिहासिक दस्तऐवज व उपलब्ध पुरावे व संदर्भ यांचा सखोल अभ्यास केला असता अहमदपूर शहराचे मूळ नाव हे “अहमदपूर” असेच होते हे स्पष्ट होते. एखादा राजकीय पक्षाने किंवा एखाद्या हिंदुत्ववादी संघटनेने जर ह्या शहराचे नाव बदलण्याचा प्रयत्न केला आणि त्याला जर न्यायालयात आव्हान दिले गेले तर अहमदपूर शहराचे पूर्वीचे नाव “राजूर” किंवा “राजुरा” होते हे ते सिद्ध करू शकणार नाहीत आणि हा दावा न्यायालयात टिकू शकणार नाही.
त्यामुळे आता काही हिंदुत्ववादी संघटनांचे नेते ही जी मागणी करीत आहेत ते फक्त आणि फक्त आपल्या राजकीय पक्षाच्या फायद्यासाठी आणि “मुस्लिम द्वेषापोटी” ऐतिहासिक शहराचे मुस्लिम व्यक्तीवरून पडलेले ह्या शहराचे नाव पुसून टाकण्यासाठी केली जात आहे त्याला कोणताही ऐतिहासिक पार्श्वभूमी किंवा संदर्भ नाही हे सिद्ध होत आहे.
Source:
1. Survey of India Topographical Sheets (1900–1940)
2. India Maps
Hyderabad State Gazetteer
3. Imperial Gazetteer of India
4. Internet Archive
“Hyderabad State Atlas”, “Osmanabad District Gazetteer”, “Ain-i-Akbari Deccan Maps”
